Μειώνονται τα κονδύλια για έρευνα και ανάπτυξη, παρόλο που η Ελλάδα έχει αναλάβει τη δέσμευση στα πλαίσια της πολιτικής «Ευρώπη 2020» να τα τετραπλασιάσει.
Η Ελλάδα θα έπρεπε να αυξήσει τις ακαθάριστες εγχώριες δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη από 1,3 δισ. ευρώ το 2011 σε 4,9 δισ. ευρώ (σε τρέχουσες τιμές) μέχρι το 2020. Λόγω του αρνητικού οικονομικού κλίματος και του γεγονότος ότι η ύφεση είναι χειρότερη από το αναμενόμενο, αναπόφευκτα επηρεάζεται η επίτευξη του στόχου. Οι επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα υποχωρούν, ενώ και η μείωση των δημοσίων δαπανών επηρεάζει την ικανότητα του Δημοσίου να χορήγει χρηματοδότηση για έρευνα και ανάπτυξη. Έτσι, ο στόχος της πραγματοποίησης τεχνολογικών επενδύσεων ίσων προς το 2% του ΑΕΠ έως το 2020 είναι υπερβολικά φιλόδοξος και εξετάζεται ήδη η αναθεώρησή του, ώστε να ανταποκρίνεται περισσότερο στις τρέχουσες τάσεις και στις οικονομικές προοπτικές.
Με βάση σχετική πρόσφατη μελέτη της Deutsche Bank σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Goethe της Φρανκφούρτης για τις τρόπους επίτευξης οικονομικής ανάπτυξης στις τρεις χώρες, προτείνονται εκτός από τις δομικές μεταρρυθμίσεις, τις ιδιωτικοποιήσεις, την απλοποίηση διαδικασιών και τη μείωση της γραφειοκρατίας και δεδομένου ότι οι εν λόγω χώρες δεν μπορούν να βελτιώσουν την ανταγωνιστικότητα τους μέσω εξωτερικής υποτίμησης, να δοθεί βαρύτητα στις επενδύσεις στην καινοτομία και την τεχνολογία και στην παροχή κινήτρων για την ίδρυση εταιρειών υψηλής τεχνολογίας.
Η μελέτη λαμβάνει ως βάση, ότι η καινοτομία, η υψηλή τεχνολογία, η έρευνα και η εκπαίδευση, αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την αύξηση της παραγωγικότητας, της ανταγωνιστικότητας και της εξωστρέφειας μιας οικονομίας. Με βάση τη μελέτη, η καινοτομία μπορεί να αποτελέσει τη βάση για σταδιακή οικονομική ανάπτυξη στις εν λόγω χώρες, παρότι έχουν διαφορετική αφετηρία. Επιτυχημένα παραδείγματα οικονομιών, που αναπτύχθηκαν βασιζόμενες στην τεχνολογική καινοτομία είναι η Ταιβάν, το Ισραήλ, η ίδια η Ιρλανδία εν μέρει, αλλά εν μέρει και η Ανατολική Γερμανία, αφού ενσωματώθηκε και ενοποιήθηκε με τη Δυτική Γερμανία. Ωστόσο επισημαίνεται, ότι η επένδυση στην καινοτομία θα πρέπει να είναι μια μακροχρόνια στρατηγική, η οποία δεν μπορεί να φέρει άμεσα αποτελέσματα, ωστόσο μπορεί να δημιουργήσει θετικό επιχειρηματικό και επενδυτικό κλίμα και να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη των αγορών και των επενδυτών, η οποία είναι απολύτως απαραίτητη για την επανεκκίνηση των συγκεκριμένων οικονομιών.
Η μελέτη αναφερόμενη συνοπτικά στις αιτίες, για τις οποίες η κάθε μια από τις τρεις χώρες βρίσκεται σε οικονομική κρίση και σε πρόγραμμα οικονομικής στήριξης αναφέρει τα εξής:
Ελλάδα
Η Ελλάδα κυρίως λόγω τους υψηλού δημόσιου χρέους και της ανάπτυξης της οικονομίας της τα προηγούμενη έτη, βασισμένη κατά βάση στην κατανάλωση και όχι στην παραγωγή, χωρίς ωστόσο να εκμεταλλευτεί αυτή την περίοδο για διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις.
Ιρλανδία
Η Ιρλανδία κυρίως λόγω της υπερεπένδυσης στον κλάδο των ακινήτων, της έκρηξης των τιμών και του υπερδανεισμού και στη συνέχεια της απότομης πτώσης των τιμών των ακινήτων και της συνακόλουθης κρίσης στον ιρλανδικό τραπεζικό κλάδο ως συνέπεια.
Πορτογαλία
Η Πορτογαλία κυρίως λόγω των σοβαρών διαρθρωτικών προβλημάτων στην αγορά εργασίας και προϊόντων, στα οργανωτικά προβλήματα στους θεσμούς και στη πολύ χαμηλή ανάπτυξη για πολλά έτη.
Επισημαίνεται, ότι και στις τρεις χώρες η εσωτερική οικονομική κρίση επιταχύνθηκε από την παγκόσμια οικονομική κρίση. Κοινό χαρακτηριστικό και των τριών οικονομιών είναι, ότι τα τελευταία χρόνια έχασαν σε μεγάλο βαθμό την ανταγωνιστικότητα τους ως οικονομίες. Αυτό μεταξύ άλλων συντελέστηκε από την ταχύτερη αύξηση του ονομαστικού μισθολογικού κόστους σε σχέση με την παραγωγικότητα ανά μονάδα εργασίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να κάνει τις εν λόγω χώρες λιγότερο ελκυστικές για ξένες άμεσες επενδύσεις σε σχέση με το παρελθόν, ήτοι πριν από την εισαγωγή του Ευρώ. Κατά την ίδια χρονική στιγμή αναδυόμενες οικονομίες όπως η Κίνα και οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης μετά την πτώση του τείχους, έγιναν πολύ ελκυστικές και πιο ανταγωνιστικές προς τις εν λόγω τρεις χώρες. Κάποιες ξένες επενδύσεις αποχώρησαν και μεταφέρθηκαν σε αυτές τις νέες οικονομίες. Αυτό ήταν μεταξύ άλλων αποτέλεσμα και των τότε συντελούμενων γεωπολιτικών ανακατατάξεων.
Απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική διάχυση των θετικών συνεπειών της καινοτομίας στην οικονομία είναι η ύπαρξη μοντέρνου και απλού θεσμικού πλαισίου λειτουργίας κέντρων καινοτομίας, επιχειρηματικών clusters και δυνατοτήτων δημιουργίας δικτύων συνεργασίας μεταξύ κέντρων καινοτομίας, ινστιτούτων, πανεπιστημίων και μεμονωμένων επιχειρήσεων. Η ανάπτυξη των δικτύων καινοτομίας δεν απαιτείται να γίνει απαραίτητο σε εθνικό επίπεδο, αλλά μπορεί να γίνει και σε περιφερειακό επίπεδο, δεδομένου ότι κάποιες περιφέρειες είναι πιο ελκυστικές για τη σύσταση τέτοιων κέντρων και κάποιες άλλες λιγότερο.
Στοιχεία για την Ερευνα και την Καινοτομία στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα το πλαίσιο λειτουργίας και ανάπτυξης της καινοτομίας έχει πολλές αδυναμίες και χρήζει πάρα πολλών βελτιώσεων. Η Ελλάδα σε αυτό τον τομέα έχει στηριχτεί για πολλά χρόνια σε εισαγόμενη και μη παραγόμενη στην Ελλάδα υψηλή τεχνολογία και τεχνογνωσία. Το ελληνικό κράτος αλλά και η πλειονότητα των ελληνικών επιχειρήσεων δεν έδωσαν βαρύτητα στην καινοτομία τα τελευταία χρόνια, σε αντίθεση με την Πορτογαλία, η οποία προσπάθησε περισσότερο και με την Ιρλανδία η οποία προσέλκυσε επενδύσεις από αυτό τον τομέα. Γι’ αυτό και δεν παρατηρείται βελτίωση των δεικτών καινοτομίας της ελληνικής οικονομίας τα τελευταία χρόνια. Είναι χαρακτηριστικό να αναφερθεί, ότι οι δαπάνες του ελληνικού κράτους αλλά και των ελληνικών ιδιωτικών επιχειρήσεων σε έρευνα και τεχνολογία τα τελευταία χρόνια ήταν χαμηλότερο σε σχέση με τις δύο άλλες χώρες. Επίσης η Ελλάδα και οι ελληνικές επιχειρήσεις έχουν χαμηλό ποσοστό αιτήσεων ευρεσιτεχνίας. Εκτός αυτού αξίζει να αναφερθεί, ότι η καινοτομία παρατηρείται σε πολύ περιορισμένους κλάδους στην ελληνική οικονομία, όπως πληροφορική, τηλεπικοινωνίες και φαρμακευτικός κλάδος, οι οποίες απορροφούν σχεδόν το 50% των πόρων έρευνας και τεχνολογίας σε επίπεδο εταιρειών. Επιπλέον στην Ελλάδα είναι πολύ δύσκολο για τις μικρές ελληνικές εταιρείες η χρηματοδότηση των καινοτόμων επενδυτικών σχεδίων τους τόσο πριν την κρίση όσο και κυρίως την παρούσα περίοδο κρίσης.
Το πρόβλημα της χρηματοδότησης θα μπορούσε να ξεπεραστεί μέσω των πόρων της ΕΕ, ωστόσο ούτε αυτό έχει καταστεί εφικτό, αφού η απορροφητικότητα των κοινοτικών κονδυλίων στην Ελλάδα είναι εξαιρετικά χαμηλή. Ένα κάποιο πλεονέκτημα της Ελλάδας, θα μπορούσε να είναι το υψηλού επιπέδου ανθρώπινο επιστημονικό δυναμικό. Αυτό προκύπτει και από τις πολυάριθμες δημοσιεύσεις Ελλήνων επιστημόνων σε εγνωσμένου κύρους επιστημονικά περιοδικά. Το εν λόγω επιστημονικό δυναμικό θα μπορούσε να αποτελέσει μια κινητήριος δύναμη για την ανάπτυξη της καινοτομίας στην Ελλάδα, αν υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Επίσης σε επίπεδο επιστημονικού δυναμικού με μεταπτυχιακό δίπλωμα, η Ελλάδα βρίσκεται σε πολύ καλή θέση, ωστόσο υστερεί, αν λάβουμε υπόψιν τους πτυχιούχους με βασικό πτυχίο.
Στην Ελλάδα απαιτείται βελτίωση του θεσμικού πλαισίου, επένδυση στην εκπαίδευση, σύνδεση της έρευνας με την εκπαίδευση, σύνδεση της ανώτατης εκπαίδευσης με την επιχειρηματική καινοτομία, η υποστήριξη σύστασης επιχειρηματικών και δικτύων καινοτομίας, η προσέλκυση ξένων επενδύσεων στον τομέα της τεχνολογίας, οι εναλλακτικές μορφές χρηματοδότησης τέτοιων σχεδίων όπως μέσω Venture Capital, η καλύτερη απορροφητικότητα των κοινοτικών κονδυλίων που έχουν σχέση με καινοτομία και τεχνολογία, η περιφεριοποίηση και διάχυση της καινοτομίας και όχι η συγκέντρωση της στα αστικά κέντρα, η αύξηση των δαπανών του κράτους και των εταιρειών σε έρευνα και τεχνολογία και η στροφή της ελληνικής οικονομίας σε πιο καινοτόμους κλάδους έντασης τεχνολογίας και καινοτομίας.
Τομείς στους οποίους η Ελλάδα έχει ήδη σχετικό συγκριτικό πλεονέκτημα με βάση τη μελέτη και άρα θα πρέπει να ξεκινήσει από αυτούς η επένδυση στην καινοτομία είναι εκτός από τον τουρισμό και τις μεταφορές, οι ιχθυοκαλλιέργειες, η καπνοβιομηχανία, η αγροτική παραγωγή, η παραγωγή τροφίμων, τα ενδύματα, οι εκτυπώσεις, τα χημικά και φαρμακευτικά, τα πλαστικά και οι μεταλλικές κατασκευές.
Υστέρηση της Ελλάδας σε σχέση με Ιρλανδία και Πορτογαλία
Μεταξύ των τριών χωρών με βάση την Ερευνα, η Ελλάδα βρίσκεται χαμηλότερα σε σχέση με Ιρλανδία και Πορτογαλία και πολύ χαμηλότερα του μέσου κοινοτικού όρου, σε επίπεδο δεικτών καινοτομίας και υψηλής τεχνολογίας και είναι εκείνη, η οποία θα πρέπει να διανύσει τον μακρύτερο δρόμο και να προβεί στις περισσότερες βελτιώσεις, προκειμένου να κατορθώσει να ενσωματώσει τα πλεονεκτήματα της καινοτομίας, της έρευνας και της υψηλής τεχνολογίας στην ελληνική οικονομία. Η Ελλάδα σε αντίθεση με τις άλλες δύο χώρες δεν εκμεταλλεύτηκε την οικονομική της ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια, προκειμένου να δώσει μεγαλύτερη βαρύτητα στην καινοτομία. Συνέχισε να στηρίζει παραδοσιακούς κλάδους της οικονομίας, οι οποίοι δεν είναι έντασης τεχνολογίας. Η καινοτομία βρίσκεται και στην Πορτογαλία σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Η χώρα θα πρέπει επίσης να προβεί σε μεταρρυθμίσεις σε αυτό τον τομέα. Η Ιρλανδία βρίσκεται σε σχέση με τις δύο οικονομίες σε καλύτερη θέση στον εν λόγω τομέα, ωστόσο και εκείνη είναι κάτω του μέσου κοινοτικού όρου και έχει τη δυνατότητα ακόμα μεγαλύτερης ενσωμάτωσης των πλεονεκτημάτων της καινοτομίας στην ιρλανδική οικονομία.
